ارتباط غیر کلامی

از آنجا که برقراری ارتباط از دو راه کلامی و غیر کلامی میسر است، مهارت های ارتباطی به دست آمده از قرآن و سیره معصومان(ع) را در دو دسته کلامی و غیر کلامی تقسیم بندی نموده ایم.

در قبل راجع به ارتباط کلامی صحبت کرده ایم و در این جا به ارتباط غیر کلامی پرداخته ایم.

ارتباط غیر کلامی

اگرچه برای بسیاری از افراد، رایج ترین وسیله ارتباطی، کلمات شفاهی، نمادین یا مکتوب است، اما این شکل از ارتباط تنها شکل ارتباط نیست. ارتباط غیر کلامی یکی دیگر از انواع ارتباط است که بسیار شایان توجه است. در واقع، لغات به تنهایی فقط بخشی از پیام هستند و ممکن است گمراه کننده باشند. بدین معنی که تقریبا هر جنبه از رفتار انسانی می تواند، پیامی را به دیگری منتقل کند. هنگامی که با افراد حلقه صحبت می کنیم، فقط با کلمات ارتباط برقرار نمی کنیم، بلکه از راه ارتباطات غیر کلامی، اطلاعاتی درباره خودمان منتقل می کنیم که شنونده همراه با کلماتی که انتخاب کرده ایم، آنها را تعبیر و تفسیر می کند.

ارتباط غیر کلامی: « شامل آن وجهی از ارتباط است که اختصاصا به جنبه هایی غیر از محتوای کلامی و فرآیند بیان کلامی مربوط می شود.» به سخن دیگر، ارتباط غیر کلامی، اطلاعات را بدون استفاده از کلمات منتقل می کند.

مهارت های غیر کلامی به دست آمده از سیره معصومان(ع)نیز قابل توجه است که در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود :

برقراری تماس چشمی مناسب : گاهی می شود به وسیله یک نگاه، دیگران را از خود متنفر کنیم یا به وسیله یک نگاه، محبت خود را در دل آنها بکاریم. در احادیث و روایت معصومان(ع) به این روش در برخوردهای اجتماعی بسیار توجه شده است. برای مثال اولین نوع نگاه، نگاهی است که توام با مهر و عاطفه و محبت است، این نگاه بهترین وسیله جلب دوستان و ایجاد محبوبیت در قلوب دیگران است. نگاه عمیقی که با لبخند و خوش رویی آمیخته باشد در کسب محبت و علاقه بسیار موثر است. رسول خدا(ص) می فرماید :« نگاه کردن مرد با ایمان به صورت برادر مسلمان خود از روی محبت و علاقه، عبادت است».[1] دومین نوع نگاه، نگاهی است که از روی غضب باشد. دیگران از این نوع نگاه می ترسند و به این وسیله مردم تهدید می شوند. این نگاه در دیدگاه معصومان(ع) گناهی بزرگ است. پیامبر اکرم (ص) در مورد این نوع نگاه می فرماید : « هر کس به مسلمانی نظر تندی کند و او را بترساند، خدا او را در قیامت بترساند».[2] سومین نگاه، نگاه تمسخر آمیز و از روی استهزاء است. این نوع نگاه از نظر اسلام بسیار زشت است و از گناهان به شمار آمده است.

در قرآن کریم برای کسانی که مردم را با گوشه چشم و نگاه مسخره آمیز بنگرند و آنان را اذیت کنند در جهنم محلی به نام «ویل» در نظر گرفته شده تا به کیفر عملشان برسند.  پیامبر اکرم(ص) در اشاره به اهمیت تماس چشمی و نوع نگاه در ارتباطات رو در رو می فرماید : « روا نیست که مومن به برادر خویش به تندی نظر کند، که مایه آزار او شود».[3] نگاه های تند و خشن موجب آزرده شدن دیگری و اسیب به روابط بین فردی خواهد شد. بنابراین، ما با نوع نگاه خود به دیگری می فهمانیم حوصله شنیدن سخنانش را نداریم یا بر عکس، علاقه مند به شنیدن حرف هایش هستیم، با چشم ها به دیگری می فهمانیم از دیدن وی ناراحت یا شاد هستیم و … لزوم دقت در نوع نگاه این است که هر یک از حرکات چشم بیان کننده معنا و مفهومی خاص است که می تواند هم موجب جذب و هم موجب طرد دیگران شود.

گوش سپردن به سخن طرف مقابل :پیامبر اکرم(ص) در لزوم داشتن چنین مهارتی برای حفظ روابط بین فردی می فرماید:« از جوانمردی است که اگر برادرت سخن گفت، به سخنش گوش بسپاری»[4] وقتی با دقت به حرف دیگران گوش می سپاریم، به او ثابت می کنیم که حرف هایش برای ما سودمند و در خور ا همیت است. همچنین با این حرکت تمایل خود را به ادامه ارتباط و گفتگو با وی نشان می دهیم. اهمیت این مهارت چنان است که رسول خدا(ص) ان را نشانه جوانمردی فرد می داند. در حدیثی دیگر از امام باقر(ع) آمده است که ایشان توصیه فرمودند : « بر شنیدن خود حریص تر و آزمندتر باش از اینکه سخنانی بگویی و خوب گوش دادن را بیاموز چنان که خوب سخن گفتن را می آموزی».[5] در حدیثی دیگر رسول خدا(ص) به جنبه معنوی این مهارت اشاره می فرماید که : « هر گروهی که مجالست کنند و به یکدیگر گوش فرا ندهند برکت از میانشان برخیزد»[6]

خوش رویی:یکی دیگر از مهارتهای غیر کلامی در برخورد با دیگران ، خوش رویی و چهره خندان داشتن در ملاقات با آنان است. این مسئله در سیره ی معصومان (ع) بسیار برجسته و پررنگ است. امام علی(ع) و رسول خدا (ص) در باب چهره ی گشاده و تاثیر بسیار آن در جذب دل ها و استحکام محبت ها می فرمایند: (( بدرستی که هرگز نمی توانید با اموالتان مردم را داشته باشید پس با خوش رویی و برخورد نیک آنها را به خود جلب کنید)).[7] امام صادق(ع) نیز خوش رویی با مردم را کمال عقل می دانند[8]  چرا که خوش رویی با مردم موجب جلب محبت آنان و دفع کدورت و دشمنی و نهایتاّ آسایش برای فرد خواهد بود. امام باقر(ع) در این زمینه می فرمایند: ((اخم کردن بر مردم،باعث دشمنی است))[9] روی خوش، مبدا بسیاری از آشنایی ها و زداینده بسیاری از غم ها و کدورت هاست همچنان که رسول خدا (ص) می فرمایند: ((خوشرویی کینه دل را می برد)).[10] برخورد گرم و صمیمی باعث نزدیک شدن دل ها و افزایش محبت می شود و وسیله ای برای کنارزدن کینه ها و کدورت هاست و از منظر اسلام عبادت است و انسان را به خدا نزدیک می کند

پرهیز از رویگردانی:از آداب معاشرت صحیح اسلامی آن است که انسان در برخوردهای خود با مردم ، تواضع و احترام را رعایت کند، و از روی بی اعتنایی و خشم آلود،از آنان نگرداند، چنین رویگردانی که از تکبر و خود پسندی نشئت می گیرد، نشانه بی احترامی و باعث تیره شدن روابط گروهی ، و احیاناّ موجب تخریب آن خواهد شد. در تعبیر  لقمان آمده است: (( و لا تصعر خدک للناس؛ با بی اعتنایی از مردم روی نگردان)). واژه ((تعصر)) از ماده ((صعر)) در اصل، یک نوع بیماری است که شتر به آن مبتلا می شود، به طوری که شتر گردن خود را کج می نماید.[11] این تعبیر بیانگر آن است که این گونه برخورد با انسان ها ، نشانه بیماری روانی و اخلاقی است و نوعی انحراف در تشخیص و تفکر است. مسئله یرویگردانی مغرورانه از مردم، یک جسارت و توهین است که آثار شوم آن کینه پروری و کاشتن بذرعداوت و دشمنی است[12] و چنین کاری موجب تباهی اخلاقی و شیوه های خداپسندانه انسانی خواهد شد. گاهی ممکن است این عمل از سوی فرد دیگری متوجه ما گردد که امام علی(ع) در نامه ی 31 نهج البلاغه برای حفظ دوستی ها ، از مردم درخواست می کند که اگر دیگران از تو روی برگرداندند تو مهربانی کن[13] حضرت علی (ع) روی برگرداندن را نشانه بی اعتنایی و نا مهربانی می داند که قطع روابط و گسستن پیوند ها را در پی دارد. بنابراین می فرماید این نامهربانی و توهین را با مهربانی و تواضع جوابگو باش تا فرد مقابل از تو آنچه انجام داده شرمنده شده و به داشتن ارتباط با  ما متمایل گردد.

حفظ ظاهر اسلامی:از نظر قرآن كریم، استعداد درك زیبایی از جمله مواهب فطری خداوند در روح آدمی است و وجود موجودات زیبا در جهان، پاسخی به این خواسته فطری بوده و نعمتی از نعمت‌های گرانبهای آفریدگار حكیم است.[14]
قرآن‌كریم در آیه‌ای[15]انسان‌ها را به آراستگی و برگرفتن زینت‌های خود، هنگام رفتن به مساجد دعوت می‌كند (كه البته این توصیه منحصر به آرایش‌ظاهری نبوده و زینت های معنوی مانند طهارت و تقوا را نیز شامل می‌شود.) سپس در آیه بعد، حكم كلّی‌تری را بیان كرده و نظر كسانی را كه به غلط آراستگی و زینت را، با دین و تعالیم آسمانی مغایر می‌پندارند، مردود می‌شمارد.

«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَهَ اللهِ الَّتی اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ‌ الطّیِّباتِ مِنَ الرِّزقِ قُلْ هیَ لِلَّذینَ امَنوا…»[16]
(ای رسول!) بگو چه كسی زینت‌خدا را كه برای بندگان خود بیرون آورده و نیز روزی‌های پاكیزه را حرام كرده است؟ بگو: این برای كسانی است كه ایمان آورده‌اند.

پیشوایان عظیم‌الشأن اسلام نیز در این جهت توصیه‌های ارزشمندی به پیروان خود دارند. امام علی ـ علیه السلام ـ فرمود: «لِیَتَزَیَّنْ اَحَدُكُمْ لاَخیهِ الُمُسلمِ اِذا اَتاهُ كَما یَتَزَیّنُ لِلْغَریبِ الَّذی یُحبُّ اَنْ یَراهُ فی اَحْسَنِ الهَیْئَه»[17]
آن گونه كه هر یك از شما خود را برای بیگانه‌ای می‌آراید كه دوست می‌دارد او را در بهترین شكل ببیند، باید برای برادر مسلمانش نیز خود را همان‌گونه بیاراید. در سیره پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه وآله ـ نیز آمده است‌ كه هر گاه ایشان قصد خروج از منزل یا پذیرفتن كسی را داشت، موی سر خود را شانه می زد، سر و وضع خود را مرتّب می‌كرد، خویش را می‌آراست و برای آنكه تصویر خود را ببیند در ظرف آبی می‌نگریست وقتی علّت این امور را پرسیدند، فرمود: «اِنَّ اللهَ تَعالی یُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ اِذا خَرَجَ اِلی اِخوانِهِ اَنْ یَتَهَیَّأَ لَهُمْ وَ‌یَتَجَمَّلَ»[18]
خداوندمتعال دوست دارد، هنگامی كه بنده‌اش به سوی برادرانش می‌رود، خود را برای دیدار آنان آماده کند و بیاراید.
هزینه‌ای كه آن حضرت برای تهیّه عطر و بوی‌خوش مصرف می‌كرد، از هزینه خوراكش بیشتر بود و در شب تاریك قبل از آنكه با چشم دیده شود، از بوی خوشی كه از او در فضا پراكنده بود، شناخته می‌شد.[19] از امام باقر ـ علیه السلام ـ نقل شده كه رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ از هر كوی و برزنی كه عبور می‌كرد. تا مدّتی بوی خوشی فضای آنجا را معطر می ساخت به گونه‌ای كه مردم می‌فهمیدند كه رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ از آن محل عبور كرده است.[20] در تعالیم پیشوایان اسلام، در خصوص آراستگی ظاهر، توصیه‌های فراوانی مطرح شده كه این مختصر را گنجایش همه آنها نیست. از آن جمله است توصیه به پوشیدن لباس پاكیزه و آراسته، شانه‌زدن و مراقبت از موی سر و محاسن، تمیز نگه داشتن بدن و زدودن موهای زاید آن، كوتاه‌كردن‌ناخن و موی شارب و درون‌بینی و پرهیز از آنچه كه موجب نفرت و كراهت دیگران می‌شود، از قبیل بوی بد دهان كه ناشی از مسواك نزدن و خلال نكردن دندان هاست.[21]
نتیجه آن كه اسلام، روی اصل آراستگی ظاهر (همچون آراستگی باطن) تأكید كرده است. بنابراین، باید توجه داشت كه اگر مسلمانی با وضع آشفته و ظاهری زشت و پریشان در جامعه ظاهر شود، به خصوص اگر از نظر شغلی، وابستگی به حكومت اسلامی داشته باشد، وجود او یكی از وسایل تبلیغ علیه اسلام خواهد بود. وارستگی از قید ظواهر، هرگز به این معنا نیست كه شخص خود را از هر گونه آرایش ظاهری محروم كند و بدین وسیله در نظر دیگران خوار و بی مقدار جلوه نماید.

[1]. حلیه المتقین مجلسی، ج74، ص 80

[2]. نهج الفصاحه پاینده، 1377، ج2،ص746،ح2893

[3]. نهج الفصاحه پاینده،1377،ج2،ص712،ح2699

[4]. نهج الفصاحه پاینده، 1377،ج2،ص777،ح3070

[5]. فیض الاسلام، بی تا، ص 142

[6]. فیض الاسلام، بی تا ،ص1،ص679،ح2627

[7]. اصول کافی کلینی، ترجمه مصطفوی، بی تا، ج3، ص161

[8]. آداب معاشرت از دیدگاه معصومین(ع)عاملی، ترجمه فارابی، 1372،ص51

[9]. آداب معاشرت از دیدگاه معصومین(ع)عاملی، ترجمه فارابی،1372، ص24

[10]. اصول کافی کلینی، ترجمه مصطفوی، بی تا، ج3، ص162

[11]. تفسیر سوره لقمان قرائتی،1382،ص65

[12]. تفسیر سوره لقمان قرائتی،1382،ص65

[13]. ، نهج البلاغه دشتی، 1379،ص535

[14]. قرآن نحل (16)، آیات 5 ـ 6، حج (22). آیه 5، كهف (18)، آیه 7، صافّات، (37)، آیه 6، فصّلت (41) آیه 12، ملك (67) آیه 5؛ حجر (15)،‌ آیه 16؛ ق (50)، آیه 6.

. [15]«یا بنی ادَمَ خُذُوا زینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدِ…» ای فرزندان آدم زینت و آرایش خود را در هر مسجدی برگیرید. (اعراف، آیه 31).

[16]. اعراف (76)، آیه 32.

[17]. بحارالانوار مجلسی ، ج 79، ص 298.

[18]. بحارالانوار مجلسی ،‌ج 16، ص 249.

[19]. بحارالانوار مجلسی ،‌ج 16، ، ص 248.

2.بحارالانوار مجلسی ،‌ج 16،  ص 249.

  1. حلیه المتقین، علامه مجلسی، باب‌های پنجم، ششم، هفتم.
به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *